De betekenis van Piet Gerrits voor de begraafplaats 'Heilig Land Stichting'
Wie was Piet Gerrits (1878-1957)
Piet Gerrits werd in 1878 te Nijmegen geboren en liep stage bij het buro van de architect Cuypers te Amsterdam. In 1896 volgde hij een jaar de Koninklijke Academie voor Schoone Kunsten te Antwerpen. Hij keerde in 1897 naar Nederland terug en vestigde zich als nijverheids-kunstenaar in Nijmegen. In 1905 werd hij lid van de Violier, een Amsterdamse kunstkring die de katholieke cultuur nieuw leven wilde inblazen. In deze jaren maakte hij ook zijn eerste pelgrimstocht naar Palestina. Op deze reis ontmoette hij kapelaan Arnold Suys en de architect Jan Stuyt, waarmee hij later op de Heilig Land-stichting zou samenwerken.
Van 1906 tot 1911 verbleef hij in Palestina en Over-Jordanië, waar hij een aantal kerken decoreerde. Hij leefde langere tijd bij de bedoeïenen wiens levenswijze hij nauwkeurig bestudeerde. Hij bezat zelfs een eigen paard en zwaard en kleedde zich vaak in Arabische dracht. Op deze manier probeerde Gerrits een beeld te krijgen van het leven in bijbelse tijd, ervan uitgaande dat dit leven in tweeduizend jaar niet was veranderd. Zijn ervaringen in Palestina en Over-Jordanië vormden de basis voor zijn latere werk in de Heilig Landstichting. De Heilig Landstichting was in 1911 opgericht. Gerrits werd een drijvende kracht en vanaf 1917 was hij conservator en artistiek adviseur. In deze functie hield hij zich bezig met de inrichting van de terreinen en ontwierp gebouwen, beelden en reliëfs. Op het terrein van de Heilig Landstichting verrees een omvangrijke kruisweg, met staties in reliëf en mozaïek. Naast zijn werk voor de Heilig Landstichting voerde Gerrits opdrachten uit voor kloosters en kerken. Hij ontwierp kruiswegstaties en liturgische voorwerpen, illustreerde tijdschriften en decoreerde kerken en kapellen. Bekend voorbeeld hiervan is de Cenakelkerk met pastorie die hij van binnen geheel decoreerde en waarvoor hij liturgische voorwerpen ontwierp.
In 1944 verloor Gerrits door krijgshandelingen een arm en een oog. Niettemin bleef zijn betrokkenheid bij de Heilig Landstichting groot. In 1955 voltooide hij hier zijn laatste grote werk: de Bergrede.
Wat is de Collectie Gerrits?
De Collectie Gerrits is het geheel van kunstwerken van de hand van Piet Gerrits, alsmede de documenten die zijn leven documenteren. Piet Gerrits was een breed en veelzijdig kunstenaar die zijn inspiratie in vele kunstvormen tot uitdrukking heeft gebracht. Voorbeelden zijn tekeningen, beelden, reliëfs, glas-in-loodramen en grafmonumenten. Vanwege zijn specifieke opvatting van het kunstenaarschap, neemt het werk met een religieus karakter een grote plaats in. Zijn taak als kunstenaar zag hij als het zo goed mogelijk in beelden doorgeven van Gods woord. Vanuit deze inspiratie is het niet verwonderlijk dat hij veel werkte voor kerken en kloosters, alsmede voor de Heilig Landstichting. Door zijn verblijf in Palestina bevat de Collectie Gerrits veel materiaal, in de vorm van tekeningen en meegebrachte voorwerpen, over het leven van de bedoeïenen. De Collectie Gerrits is nog nooit systematisch gedocumenteerd, zodat het moeilijk is een volledig beeld te schetsen. Voorwerpen uit bovengenoemde categorieën zijn verspreid over vele eigenaren, zowel particulier als institutioneel. De Collectie Gerrits binnen het Bijbels Openluchtmuseum en de Begraafplaats Heilig Land Stichting bestaat uit beelden, reliefs, kruiswegstaties, bergrede-complex, olijfhof, gebouwen, klein plastiek, tekeningen, voorwerpen uit Palestina en persoonlijke documenten. In het restauratie annex plaatsingsplan zijn de eerste 5 van de bovenstaande categorieën opgenomen.
Ook opgenomen, maar niet onderdeel van de Collectie Gerrits, is de Hemelvaartkoepel van Jan Stuyt. De Hemelvaartkoepel is echter wat betreft thematiek en lokatie zo nauw verbonden met het werk van Gerrits dat opname in de restauratieplannen gerechtvaardigd is.
door Piet Gerrits
Het belang van de Collectie Gerrits
De Collectie Gerrits is om meerdere redenen van bijzonder en algemeen belang. Het betreft hier in eerste instantie de visie van de leiding van de begraafplaats Heilig Land Stichting. De rapporten van het Gelders Genootschap, waarbij de gehele collectie wordt voorgedragen als Rijksmonument, alsmede de reakties van o.a. Instituut Collectie Nederland rechtvaardigen de plaats die de leiding aan de Collectie wilt toekennen. Inmiddels is dit belang bevestigd door plaatsing van het gehele oeuvre op de Rijkslijst.
1. De kunstenaar en zijn werk
Gerrits zag zijn kunstenaarschap als een “artistiek priesterschap” dat ten dienste stond van het aanschouwelijk maken van het woord Gods. Deze inspiratie doortrekt zijn hele werk dat thematisch vooral op onderwerpen uit de bijbel is gebaseerd. Vaak stond de artistieke kwaliteit in dienst van het verhaal of de voorstelling die hij wilde verbeelden. Dit maakt dat zijn artistieke kwaliteit niet altijd even constant is. Aan het belang van zijn werk binnen de katholieke emancipatie in het begin van de twintigste eeuw doet dit echter niets af. Zijn verblijf in Palestina en Over-Jordanië heeft ons een groot aantal tekeningen opgeleverd met waardevolle observaties over het dagelijks leven van de bewoners uit het begin van de twintigste eeuw. Hiermee plaatst Gerrits zich in een traditie van antropologisch onderzoek die sinds het midden van de negentiende eeuw rondom het Midden-Oosten was ontstaan. Hij observeerde vaak incognito, hetgeen hem plaats in de lijn van bekende oriëntalisten als Richard Burton en Snouck Hurgonje.
Tekening door Piet Gerrits
2. De kunstenaar en het devotiepark de Heilig Land Stichting
Het werk van Gerrits vindt zondermeer zijn grootste en ook grootse uitdrukking in het devotiepark de Heilig Land Stichting. Is zijn individuele werk soms niet even goed, het geheel dat de Heilig Land Stichting vormt is uniek binnen de wereld van het devotiepark. Dit is vooral te danken aan de scheppingskracht en het doorzettingsvermogen van Gerrits. Gerrits heeft bijna alle belangrijke monumenten ontworpen en vele zelfs met eigen handen gemaakt. Zonder Gerrits was er geen park geweest. Het werk van Gerrits is derhalve voor een goed begrip van de geschiedenis van het devotiepark, in bijzonder de Heilig Landstichting, van buitengewoon belang.
3. De kunstenaar, de Heilig Land Stichting en de katholieke cultuur begin deze eeuw
De oprichting van het devotiepark de Heilig Land Stichting valt te plaatsen binnen de katholieke emancipatie die in de jaren' 10 en '20 in Nederland plaatsvond. Het werk van Piet Gerrits kreeg in dit kader zijn grootste ontplooiing en geeft op beeldende wijze stem aan de katholieke emancipatie. Het park met het werk van Gerrits geeft een uniek beeld van de opvattingen over het onderricht in de bijbel in deze periode. En geen plaats laat zo duidelijk zien hoe de katholiek zijn geloof op beeldende wijze beleefde. Aldus zijn werk en park van belang voor de lokale en nationale cultuur- en religieuze geschiedenis.
Verantwoording van de restauratie en plaatsing van de Collectie Gerrits
In 1995 heeft de leiding van de begraafplaats Heilig Land Stichting besloten een restauratieplan op te stellen voor het werk van Piet Gerrits in haar bezit. De vele kunstwerken, grafreliëfs en statiemonumenten, waren danig door de tijd aangetast en hebben veel te lijden gehad van de verminderde aandacht in de jaren zeventig en tachtig. De begraafplaats wil zich echter rekenschap geven van haar verleden en het werk van Gerrits de plaats en aandacht geven die het toekomt. Deze plannen beperkten zich uiteindelijk niet tot de begraafplaats alleen.
Het bleek mogelijk en noodzakelijk ook het werk van Piet Gerrits binnen het Bijbels Openluchtmuseum bij de restauratie te betrekken. Dit is mogelijk omdat begraafplaats en museum bestuurlijk en functioneel nauw samenhangen, overigens met een tendens naar meer zelfstandig opererende bedrijven. Het museum is zich in de loop van de jaren zeventig en tachtig steeds meer gaan richten op het aanschouwelijk maken van de wereld van de bijbel en inzicht verschaffen in de culturen en religies die hiermee verbonden zijn. Het karakter van het devotiepark verschoof daarmee steeds verder naar de achtergrond. De beelden, reliëfs en staties van Gerrits werden slecht onderhouden en hadden veel te lijden. In 1996 heeft de begraafplaats Heilig Land Stichting het initiatief genomen en toestemming gekregen om delen van het werk van Piet Gerrits in het Bijbels Openluchtmuseum naar de begraafplaats over te brengen.
De begraafplaats is een plek waar de katholieke sfeer uit het begin van deze eeuw nog voelbaar aanwezig is. De kruiswegstaties en de grafreliëfs van de hand van Piet Gerrits en de Hemelvaartkoepel drukken een karakteristiek stempel, zodat het werk uit het Bijbels Openlucht-museum binnen haar eigen context een plaats krijgt. Op deze manier ontstaat een “openluchtmuseum” rondom het werk van Piet Gerrits.
De begraafplaats geeft hiermee rekenschap van haar katholieke verleden, het werk van Gerrits krijgt de plaats en de aandacht die het toekomt. Er ontstaat een plek waar mensen iets kunnen proeven van de katholieke (graf)cultuur uit het begin van de twintigste eeuw. De restauratie van het werk van Piet Gerrits staat niet op zichzelf. Naast de presentatie van het werk van Gerrits in het begraafpark, zijn er plannen een tentoonstelling in te richten over de kunstenaar en zijn tijd. Deze ruimte is gedacht in de ontvangstruimte van de begraafplaats, in 2003 omgedoopt tot Piet Gerritszaal. Mogelijk wordt middels een tentoonstelling ook aandacht besteed aan de (katholieke) grafcultuur in Nederland.
Onderzoek naar de Collectie Gerrits en de Hemelvaartkoepel
In de jaren 1996 en 1997 is een inventarisatie en beschrijving gemaakt van de Collectie Gerrits wat betreft de categorieën 1. Beelden; 2. Reliëfs; 3. Kruiswegstaties; 4. Bergredecomplex; 5. Hof van Olijven; 6. Hemelvaartkoepel. Deze beschrijvingen zijn, samen met de lijst met de verantwoording van de restauratie en plaatsing, op aanvraag verkrijgbaar. De monumenten op de begraafplaats zijn veelal door tijd en weer aangetast. Ook de werken uit de Collectie Gerrits uit het Bijbels Openluchtmuseum zijn niet zonder meer op de begraafplaats onder te brengen. Restauratie is noodzakelijk, bij sommige objecten zelfs zeer dringend. Er is een restaurateur aangezocht voor een advies omtrent de noodzakelijke reparaties van beelden, reliëfs en staties. Monumentenwacht Gelderland heeft een onderzoek gedaan naar de staat van de Hemelvaartkoepel en hier uitgebreid over gerapporteerd. Het Gelders Genootschap heeft het complex de Heilig Landstichting geselecteerd in het kader van het Monumenten Selectie Plan voor monumenten tot 1940. Eind 2003 hebben alle hier aanwezige werken van Piet Gerrits de status van Rijksmonument gekregen, waardoor onderzoek en restauratie een nieuwe inpuls zal krijgen.
Verduidelijking van de culturele en religieuze context
De Heilig Landstichting is een begraafplaats met een geschiedenis. Ontstaan in het begin van deze eeuw, draagt zij een cultuurgevoel uit dat in deze tijd niet altijd even goed meer wordt begrepen. De vele voorstellingen met bijbelse thema’s veronderstelt kennis die niet meer vanzelfsprekend is. De begraafplaats acht het haar taak de bezoeker inzicht te verschaffen in de betekenis en achtergronden van deze voorstellingen. Vandaar de keuze om bij de objecten verklarende teksten te plaatsen en een gidsje met een rondleiding langs alle monumenten uit te geven.
