Het verhaal van een bijzonder kerkhof
De huidige kerkhof als onderdeel van de oude Heilig Land Stichting
“Hoe mooi, dat op dit plekje gronds ons volk hier beneden met ons volk hier boven wordt verbonden! Hoe voelen wij ons hier onder elkander volkomen één.”. Dit schreef oprichter Arnold Suys in 1917 in een speciale bijlage van ’t Heilig Land’ over de begraafplaats van de Heilig Land Stichting. Ook nu is dit voor velen nog een van de redenen om op deze bijzondere natuurbegraafplaats een plaatsje uit te zoeken. Niet alleen voor katholieken, maar voor iedereen die zich er ‘thuis’ voelt, is er een plekje ergens tussen de cipressen of het loofbos in het begraafpark. De begraafplaats heeft vanaf het begin onderdeel uitgemaakt van het als devotiepark in het leven geroepen Heilig Land Stichting. In 1913 werd voor de aanleg van de begraafplaats een speciale stichting in het leven geroepen, genaamd de Eerste Hulp Stichting der Heilig Land Stichting. Deze naam moet zeer letterlijk worden genomen, omdat met de opbrengsten van de begraafplaats de Heilig Land Stichting (het museum) ondersteund moest worden. Het bestuur van beide stichtingen was en is echter hetzelfde.
De begraafplaats vormde al kort na de oprichting een van de belangrijkste onderdelen van de Heilig Land Stichting. Hier bevond zich tenslotte het belangrijkste monument voor de vele pelgrims die het park bezochten: Golgotha, de rots waarop Christus aan het kruis gestorven was. In 1917 was men begonnen deze kunstmatige rots, met de prachtige mozaïek kruiswegstaties, aan te leggen als hoogtepunt van de kruisweg. Het was niet de bedoeling geweest een letterlijke kopie van de berg te vervaardigen, maar “weer te geven in ons Nederlandsch landschap, den indruk van Golgotha in Palestina”. Hier werden op Goede Vrijdag grote bijeenkomsten georganiseerd en diensten in de openlucht gehouden. Op processiedagen kwamen duizenden mensen over de begraafplaats gewandeld, luid zingend en vaandels dragend.
Tegenover de kunstmatige rots, op exact dezelfde afstand als in Jeruzalem, bevond zich het andere belangrijke monument uit de lijdensgeschiedenis van Christus: Het Heilig Graf. Dit was het zorgvuldig nagebouwde graf dat Joseph van Arimathea voor zichzelf in de rots had laten uithouwen en waarin Christus na zijn kruisdood op een stenen bank werd gelegd, om er vervolgens na drie dagen uit op te staan. Vóór het graf bevindt zich een ronde steen die half van de opening is weggerold, daarmee het moment weergevend dat Christus al uit het graf was opgestaan.
Het bestuur van de Stichting beoogde in de “Calvarieberg met zijn omgeving het meest historisch getrouwe idee te geven van den waren Calvarieberg te Jerusalem, zooals deze het aanzien had bij den dood van de Goddelijken Verlosser van ’t mensdom, Jezus Christus’. Dit lag geheel in de lijn van de doelstelling van de Stichting: het nabouwen van de heilige plaatsen van Palestina.
Het verhaal ging dat zich onder de kruizen op de berg Golgotha in Jeruzalem een spelonk bevond waarin het lichaam van Adam begraven zou zijn geweest. In deze spelonk werden later belangrijke kruisridders en pelgrims begraven. Om ook aan deze gelijkenis gevolg te geven, liet Suys in ‘zijn’ Calvarieberg een crypte bouwen. In deze ruimte bevond zich een altaar en werden zogenaamde ovengraven in de wanden gemaakt. Het was uiteraard de wens van elke gelovige om hier een plekje te bemachtigen. De belangrijkste graven, achter het altaar, waren bestemd voor priesters. De overige graven waren zogenaamde “leekengraven”. Omdat de graven in de crypte ook vrij duur waren, fl. 1.000 wanneer je voor “altijd” een cryptegraf kocht, kwam er ook een mogelijkheid een graf te kopen rondom de Calvarieberg. Dit waren zogenaamde tuingraven; ommuurde graftuintjes, zoals die ook in Palestina voorkwamen. De prijzen voor een dergelijk graf lagen aanzienlijk lager. Over de prijs van een familiegraf werd onderhandeld met het bestuur van de Stichting. In een speciale bijlage van ’t Heilig Land”, liet Suys weten dat “verscheidene voorname personen van Nederland zich reeds van een graf onder of om Calvarië verzekerd” hadden; een opmerking die klinkt als een slimme verkooptruc. Suys gaf nog een staaltje van moderne marketing te kennen: “maar het zal hen niet onverschillig laten of zij komen te rusten in de nabijheid van monumenten, die de H.H. Geheimen van het toekomstige Rijk op de verhevenste wijze vieren, op eenen gewijden grond, waar alle Nederlanders eens saam komen om te bidden, waar aanhoudens Jesus, bij ons brood des eeuwigen levens voorbij gaat in processie als leefde Hij er in Zijn Land. Na een dergelijk verhaal moest je je wel schuldig voelen als je niet direct een graf bestelde bij de Vicaris. Het geld werd overigens geïnvesteerd in het religieuze park, pelgrimsreizen en de basiliek.
Wie liggen er begraven?
Op de begraafplaats der Heilig Land Stichting zijn heel wat vooraanstaande personen uit Nijmegen en omgeving begraven, maar ook van “buiten” wilden velen een plaatsje reserveren dicht bij de heilige monumenten. Zoals elke begraafplaats kende ook deze een nadere verdeling bestemd voor diverse groepen. Zo is er een strook gereserveerd voor de parochianen en zijn er speciale plaatsen waar diverse ordes, zoals de paters Montfortanen, zusters van J.M.J. zusters H. Graf, zusters ‘Bethlehem’ e.a., hun laatste rustplaats vinden. Opvallend is dat Arnold Suys ook een speciale plek reserveerde voor patiënten van het sanatorium Dekkerswald (TBC). Maar in tegenstelling tot wat men een voormalig rector van het tehuis zou verwachten, was dit een van de mindere plaatsen op het terrein, dezelfde waar ook de voor de katholiek kerk gedoemde, ongedoopten en zigeuners begraven werden.
Op de begraafplaats zijn tal van bekende namen terug te vinden; wetenschappers, schrijvers, zakenlieden, kunstenaars en vele andere notabelen liggen er begraven. Opvallend zijn de vele namen van grootwinkeliers die nationale bekendheid hebben, zoals ondermeer uit het kledingwezen de families Brenninkmeijer, Peek, Kreymborg, Wolf, Voss en Lampe, de families Vroom en Dreesmann en industriëlen als Dobbelmann, Bury en Jurgens. Ook vele vooraanstaande wetenschappers hebben hier een plekje gevonden; te denken valt aan de hoogleraren Rogier, van Melsen, Slooff, Hermesdorf, Schulte, van der Grinten, Bronzwaer, de Waele, van Iersel e.a. Ook oude adellijke geslachten zijn op de begraafplaats vertegenwoordigd. Te vinden zijn ondermeer de families Van Lamsweerde, Van Rijckevorsel van Kessel, van Nispen tot Sevenaar, Van Voorst tot Voorst, de Wijkerslooth de Weerdenstijn en Van Hövell tot Westerflier.
Op het terrein van de begraafplaats zijn achttien formele oorlogsgraven te vinden. De slachtoffers vielen allen in de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen en omgeving. Een bijzonder graf is dat wat verzetsstrijder Marius van Beek maakte voor zijn in bed getroffen zusje. Uit een gevelsteen van zijn vlucht- en onderduikadres in Amsterdam hakte hij een prachtig reliëf van zijn zusje, geïnspireerd op een gedicht van Guido Gezelle: ‘Als een blomme die bloeit voor uw oogen’. Tot 1997 werd er nog jaarlijks een dodenherdenking gehouden op de begraafplaats. Dit gebeurde bij de herdenkingskapel van Dr. Daniël van Vugt. Bij het reliëf op dit nationale verzetsmonument zijn vier politieagenten begraven, die als verzetsstrijders zijn gefusilleerd tijdens de Duitse bezetting.
Het erfgoed: Het Rijksmonument Heilig Land Stichting
De gehele begraafplaats, inclusief haar landschappelijke aanleg en bijzondere beplantingen, kent sinds 2004 de status van Rijksmonument. Ter onderstreping van hun architectonische en cultuurhistorische waarde zijn naast het ‘museaal’ erfgoed zoals Hemelvaartkoepel en Hof van Olijven, ook een groot aantal grafmonumenten, allen van de hand van Piet Gerrits, afzonderlijk als zodanig benoemd.
Bestuur en directie zijn er trots op te kunnen laten zien hoe imposante delen van het katholiek erfgoed, zeg maar het vooroorlogse museum, recent hun plaats hebben gekregen in het Begraaf- en Gedenkpark, en daarmede weer de functie kunnen uitoefenen waarvoor ze ooit gemaakt zijn. Het betreft tientallen manshoge reliëfs en beelden, behorend bij het Bergredecomplex, de Hemelvaartkoepel (Jan Stuyt) en de Hof van Olijven. Deze laatste liggen in een voor Nederland buitengewoon (fraai) terrassenlandschap, en verplaatsen de bezoeker in gedachten naar de Olijfberg en het Cedrondal in het echte H. Land. Samen met de kruiswegstaties, de Calvarie met H. Graf, de Oosterse Stadspoort en natuurlijk de grafmonumenten krijgt de bezoeker een goede indruk van de katholieke (graf)cultuur uit het begin van de twintigste eeuw. Wanneer alles in herstelde vorm op zijn plaats staat, wordt hier als het ware een nieuw openluchtmuseum geschapen, met als collectie het eigen erfgoed.
In de overige hoofdstukjes onder het kopje “gedenkpark’ vindt u uitgebreid informatie over de achtergronden van dit erfgoed, compleet met een eenvoudige rondleiding over het begraafpark. De recente benoeming tot beschermd Rijksmonument zal een stevige impuls geven aan de initiatieven om te komen tot een permanente tentoonstelling over Piet Gerrits, zijn werk en zijn tijd. Als voorloper daarvan treft u op deze site al een beknopte beschrijving aan van deze bijzondere kunstenaar en zijn betekenis voor de begraafplaats.
Heden en toekomst van de begraafplaats.
Toen in 1989 de begraafplaats door middel van een hek werd afgescheiden van het Bijbels Openluchtmuseum, begon een nieuwe periode. De identiteit en het doel van de begraafplaats zijn (her)bevestigd: De begraafplaats moet eenieder de mogelijkheid bieden zijn of haar dierbare waardig te begraven en te gedenken in een prachtige natuur en in een rijke cultuur. De begraafplaats stelt de persoonlijke dienstverlening hoog in het vaandel en zal daarbij heel flexibel zijn. Dat wil echter niet zeggen dat alles kan en mag. Zo zal de dienstverlening nooit strijdig mogen zijn met de christelijke (begraaf)cultuur of indruisen tegen wat de directie strijdig acht met goed fatsoen.
Er zijn vele nieuwe initiatieven ontwikkeld en er zijn voor het eerst sinds de beginperiode weer grote investeringen gedaan aan infrastructuur, aan landschap en aan vernieuwende ‘oosterse’ grafvormen. Voorbeelden van ‘vernieuwend begraven’ zijn de vele mogelijkheden voor de bijzetting van een asbus, de nieuwe grafheuvels, de in aanleg zijnde rots/terrasgraven, de graven in de crypte van de Calvarieberg en de voor Nederland unieke tuingraven. Daarmee worden de voor de Heilig Land Stichting zo karakteristieke graven bedoeld, graven gemaakt naar voorbeeld van ommuurde graftuintjes zoals die in het oude Palestina gebruikelijk waren.
Ook de entree heeft onlangs die sfeer en klasse gekregen die de gehele begraafplaats kenmerkt. Er is een nieuw stukje ‘Hof van Eden’ geschapen met Petrus als logische poortwachter van dit hemelrijk. Bezoekers worden bij hun binnenkomst ‘verrast’ met diverse symbolen van de (doelstelling van de) ‘oude’ Heilig Land Stichting. Het stralende middelpunt is de bronzen fontein genaamd ‘Eeuwig Leven’. Ze staat voor de levensboom, Christus als bron van alle leven. Daarnaast heeft ‘Johannes de Doper’ een passende plaats gevonden.
Imposant is de 2000 kg zware luidklok Margaretha Maria Alacoque, symbool voor de H. Hartverering, die bij begrafenissen de overledene waardig uitgeleide doet. Verder is de vroegere ontvangstruimte van het museum volledig in oude glorie hersteld. Dit Rijksmonument is een mooie plaats voor een familiebijeenkomst, plechtigheid en condoleance. In het terras ervan ziet u ingelegde motieven van de Ichtus ( vismotief) en van het Jeruzalem-kruis. Het reliëf van de opwekking van de dochter van de Kananese vrouw komt uit een serie waarin het optreden van Jezus afgebeeld staan.
Voor de komende jaren staan centraal het verdere herstel van het landschap, de inpassing van de Oosterse Stadspoort en Hof van Olijven, de aanleg van nieuwe tuin- en terrasgraven, en natuurlijk de restauratie en herplaatsing van het erfgoed. De onderhoudsstaat daarvan is veelal bedroevend. Alleen al het herstel van de Hemelvaartskoepel en de Calvarieberg zal ca. een miljoen Euro gaan bedragen. Uit het in bewerking zijnde restauratieplan blijkt dat er her en der kleine wondertjes moeten gebeuren, maar als dat ergens kan….dan is dat toch in ‘het Heilig Land’!! De nieuw verworven status van Rijksmonument voor nagenoeg het gehele complex met de daaraan gekoppelde mogelijkheden op overheidssteun is al een eerste belangrijke stap.
Ondermeer onder het kopje ‘grafvormen’ krijgt u verdere informatie over het huidige beeld en beleid van de begraafplaats, en natuurlijk ook over de (nieuwe) grafvormen.
